Edition Trudl Wohlfeil
Hamburg 1993

Trudl Wohlfeil

 

KENTAUREN UND SCHLANGEN AM PILION

Agios Nikolaos oder das Kloster Taxiarchon.

Kentauren begegneten mir nicht auf dem Pilion, obgleich ich dort einige Gesichter entdeckte, die noch von der legendären Urbevölkerung dieser unzugänglichen Bergregion abzustammen scheinen.
Gegen Schlangen und Skorpione, die nach Meinung der Einheimischen diese Urwälder, im­mergrünen Berge, Schluchten und Obstplantagen heimsuchen sollen, hatte ich für alle Fälle auf den Wanderungen immer einen Stock und das vom Bürgermeister wärmstens empfohlene Schlangenserum im Rucksack.
Der Apotheker verkaufte es mir mit dem Hinweis, ich könne es am Ende mei­ner dreimonatigen Wanderzeit wieder zurückbringen, wenn ich es nicht gebrauchen würde. Wie leicht hätte mich eine Schlange erwischen können – ausgerechnet an dem Tag, als ich mich von meiner Wanderhose befreite und in Shorts meine Malwandergruppe vor ein lohnendes Objekt gesetzt hatte: das Taxiarchonkloster.

Bei der Gluthitze saßen alle leicht geschürzt unter dem spärlich zu fin­denden Schatten hoher Bäume ringsum, wenn man von der schattenspendenen Laube der Kirche einmal absah. Diese alte schlichte Kirche, die von weitem eher wie ein behäbiges Bauernhaus wirkt und erst auf den zweiten Blick mit ihrer kaum angedeuteten Apsis am Chorhaupt ihr wahres Da­sein kundtut, ist gebaut wie fast alle Kirchen des Pilion. Kennt man eine, kennt man alle. Und dennoch sind sie in ihrer Innen- und Außendekorati­on so individuell gestaltete Kunstwerke und Kleinode, dass sie einen nicht mehr loslassen, wenn man erst einmal Gefallen an ihnen gefunden hat. Jeder kleine und größere Ort hat zumindest eine solche Kirche.

In Zagorá fällt die Wahl zwischen mindestens drei gut erhaltenen Kirchen schwer, von Makrinitsa, Kissos und Milies ganz zu schweigen. Dort bringt heute eine Restaurierungswerkstatt die über Jahrhunderte geschwärzten und verrußten Temperamalereien im Innern und im äußeren Narthex in ihrem alten farbenfrohen Glanz zum Leuchten. Es ist ein Fest für alle Sinne, dort eintreten zu dürfen, obwohl zur Zeit noch Gefahr durch die Meister bestehen, die in der Kuppel und in den Gewölben auf hohen Gerü­sten arbeiten. Eine Frau und ein Mann sind dort als Experten mit dem Wiederherstellen der ursprünglichen Malerei ohne Hinzufügung von Far­ben beschäftigt. Wer diese Prototypen gesehen hat, weiß zu schätzen, was in einer völlig abgelegenen Waldgegend das Kloster Taxiarchon mit seiner Kirche für den Wanderer im Pilion bedeutet.

 

Hohe jahrhundertealte Zypressen ragen in den Himmel, umgarnt von Knö­terich, Perückenstrauch und Efeu, die dem satten Grün ein frühlingsfri­sches Leuchten bescheren. Die Klostergebäude sind Ruinen, romantisch zerfallende weiße Fachwerkhäuser, die vor dem Wanderer, der durch ein hohes Farnfeld aufwärts steigt und sich mühsam den Weg bahnen muß, aus dem hohen Grün auftauchen. Und er sieht sie nur, wenn er nicht allzu beschäftigt auf seine Füße achtet. Die Kirche ist dann aber nicht zu über­sehen. Majestätisch und dennoch bescheiden erhebt sie sich auf einem kleinen Plateau inmitten einer überwucherten Wiese.
Sie wurde vor eini­gen Jahren durch einen Mäzen vor ihrem Zerfall bewahrt. Das Peristilion erhielt neue Holzstützen, und das breite Dach dieses für den Pilion so typischen Laubenumgangs wurde wieder mit den von Hand behauenen, grauglänzenden Schieferschindeln nach alter Pilionart gedeckt. Die schat­tige Wandelhalle als Narthex, Unterstand und erweiterter Kirchenraum bei Panegiris, Festgottesdiensten oder wichtigen Begegnungen ist heute ein freudig begrüßter Ruhepunkt des Wanderers. Früher wurde hier Recht ge­sprochen, hat man hier Versammlungen abgehalten, Pläne für den Frei­heitskampf geschmiedet und vieles mehr.

Die Maler und Wanderer meines Skizzenkurses lieben das Motiv. Von al­len Seiten bietet die kleine behäbige Kirche, eingebettet in zauberhafte Landschafts- und Meeresblicke, gute Ansichten für einen längeren Auf­enthalt mit Zeichenstift und Malpinsel. Dort ruhen sie entspannt im Schatten des einzigen kleinen Orangenbaumes oder in der Nähe des plät­schernden Quellwassers, das aus einem marmorgefassten Brunnen fließt. In der Stille des Ortes, die gar keine Stille ist, stören weder Menschen noch Maschinen. Eine Einsamkeit, die keine ist, lässt einen völlig zu sich selbst finden. Nur die Balzlaute der zirpenden Grillen und einiger anderer Insek­ten, vielleicht auch das Bellen eines Wachhundes des Bauern, der auf den Pflanzungen der früheren Klostergüter arbeitet, oder auch Vogelgesang sorgen fiir Leben in der Einöde.
Der Besucher, der sich unter einer der endlos hohen Zypressen glücklich und zufrieden hingestreckt hat, den blauen Himmel im Visier, lässt sein Auge umherschweifen. Es bleibt am Maulbeerbaum hängen, der spärlich nach einer wohl notwendigen Be­schneidung, neue Blätter hervorbringt. An seinen unteren Querästen hän­gen zwei Glocken mit einer Inschrift. Sie sind wie überall auf dem Pilion -oft in alten hohlen Platanen versteckt- Zeugen der Zeit, als die Kirchen dort noch keine Kirchtürme haben durften. Der Türke hatte es verboten. Manch einen reizt die herabhängende Schnur, die Stille des Ortes für kurze Zeit zu unterbrechen, doch die Ehrfurcht vor dem alten Glockenspiel, das zu Gottesdiensten, Feuersbrünsten oder Taufen läuten soll, gebietet Zu­rückhaltung. Schnell würde sicher der Bauer herbeigeeilt kommen, der unweit auf den Plantagen arbeitet.

Wer die Kirche umrundet, oder besser sie mit Pinsel und Zeichenstift zu erfassen versucht, entdeckt, dass sie ein zweites oberes Geschoß zu haben scheint, denn an beiden Längsseiten sind kleine rechteckige Fenster ne­beneinander gesetzt. Sie sollten ein zweites Stockwerk vortäuschen und dem Feind nur den Eindruck eines Bauernhauses vermitteln. Den leuch­tend weißen Anstrich von heute muss man sich wegdenken. So stand der graue Steinbau über Jahrhunderte sicher unauffällig in der freundlich ge­pflegten Wildnis.
Die Taxiarchonkirche bleibt dem Besucher meist ver­schlossen. Weil viel Unfug mit den kostbaren Kirchenschätzen, vor allem mit den alten Ikonen am Ikonostas getrieben wurde, kann man nur durch einen Fensterblick am Bischofstuhl, der reich geschnitzt und vergoldet im Raum steht, noch erahnen, wie es einmal ausgesehen haben mag. Nur am Festtag der Ortsheiligen ist die Kirche zur liturgischen Feier für jeden zugänglich. Einige Tage zuvor kommen Frauen und Männer der Gegend, um alle kirchlichen Gerätschaften, die Messingleuchter, die kleinen Öl­lampen und die Bänke zu putzen und auf Hochglanz zu bringen, die Wände zu weißein und den Staub des vergangenen Jahres hinwegzufegen.
Dann legen die herbeiströmenden Bauern und Freunde ihr Festtagskleid an. Während des Gottesdienstes werden die mitgebrachten selbstgebacke­nen Brote mit dem kunstvollen Stempel in einem Meer von Kerzen ge­weiht, während der Priester psalmierend und segnend um sie herumgeht. Am Ende der Feier dürfen alle vom ‚Arto‘ genannten Brot kosten, und wenn man Glück hat, auch vom restlichen Messwein, der die Runde macht. Fremde werden bevorzugt behandelt.

 

Taxiarchon heißen viele einsam gelegene griechische Klöster. Unser Taxiarchon ist ein Meilenstein des Glaubens, weit ab vom Lärm des Alltags in den Städten und Dörfern des wald- und obstreichen Pilion. Der Sultan hatte das Stück Land seiner Mutter zum Geschenk gemacht. Er wusste sich keinen Rat, wie das unwegsame Gelände wirksam zu beherrschen war, denn die Pilionmenschen verstanden es hervorragend, sich in der so schluchten- und baumreichen Gegend den Kriegsleuten und Steuereintreibern des Türkenherrschers zu entziehen. Auf diesen der Sultanin ge­schenkten Boden durfte kein türkischer Soldat mehr seinen Fuß setzen. So wuchs die Enklave zu Wohlstand und Reichtum heran, und der nährende schützende Kern einer Kirche mit Klosteranlage war Hort und Rückhalt in den harten Zeiten der Fremdherrschaft.
Der Pilion mit seiner Hauptstadt Zagorá wurde Zentrum reichen und fruchtbaren Handels mit vielen Län­dern der Welt. Arme und Reiche hatten ihre Heimat verlassen, oft getrie­ben aus Sorge ums Überleben oder auf der Flucht vor dem das Land Jahr­hunderte in Knechtschaft haltenden Türken. Im Europa der Aufklärung lernten sie das Gedankengut der Freiheit und Unabhängigkeit und damit ein neues Bewusstsein kennen. Es entfachte Mut zum Kampf und bot Hilfe für die Heimat in vielfältiger Weise.
Diese Auslandsgriechen wur­den mit zu den Urhebern, Förderern und Gründern von Schulen, aus de­nen später die Freiheitskämpfer von 1821 hervorgingen. Die Befreiung vom türkischen Joch gelang den Pilioten, das heißt den Einwohnern der Provinz Magnesia erst 1881 nach schrecklichen Niederlagen und auch Verrat in den eigenen Reihen. Die Mönche des Taxiarchonklosters hatten wie viele andere ihren Beitrag geleistet.

Ganz in der Nähe, nur etwa hundert Meter entfernt, steht inmitten einer unwegsamen und unzugänglichen Wildnis die kleine Nikolauskirche, von der kaum ein Einwohner des Dorfes Choreftó oder der über der Schlucht gelegenen Stadt Zagorá etwas weiß. Niemand kümmert sich um dieses alte kleine Gotteshaus, das in der verwunschenen Wildnis seinem endgültigen Untergang entgegensteht.
Ein junger Mann, der mit seiner Mutter aus Volos, der Provinzhauptstadt gekommen ist, um in der Nähe ihr dort liegen­des Grundstück zu beackern, machte mich auf die kleine zerfallende Kir­che aufmerksam. Während er nach modischem Brauch mit der Mutter inmitten des Kastanienwaldes auf einer sonnigen Fläche Gardenien züch­tet, für die man in Athen reißenden Absatz zu erzielen hofft, streifte er im Gelände umher und entdeckte die Nikolauskirche. Kein Wanderer kenne sie, ja würde sie je betreten, sagte er nur. Sie sei alt und zerfallen und dennoch sehenswert, zumal ich eine Malerin sei. Ich dürfe nur keine Angst haben, weil es dort Knochen und Schädel gebe.
Nein, das auf keinen Fall, sagte ich, diese Kirche möchte ich kennen lernen. Mitkommen solle ich, die Malerschüler könnten doch alleine bleiben für eine Weile, es sei ja ganz in der Nähe.
Während diese also aus dem richtigen Blickwinkel die treffenden Farben aus dem Aquarellkasten zu mischen begannen und um das wiederzugebende Sonnenlicht kämpften, damit die Taxiarchonkirche das wirkliche Leuchten behielt, stieg ich mit dem jungen Mann in das nahe gelegene Dickicht, aus dem hoch oben eine Riesenzypresse ragt. Nur des­halb glaubte ich fest an das Versprechen, dort eine Kirche zu finden.
Der junge Mann machte einen vertrauenerweckenden Eindruck. Ich hatte ihn auf anderen Wanderungen schon kennengelernt. Deshalb folgte ich ihm, stieg die steile bewachsene Böschung am Wegrand hoch und hielt mich, weil ich keinen Stab noch sonst etwas hatte, am Wurzelwerk des Gebüschs fest. Zum Glück hatte ich die Wanderstiefel an. Nicht weit vom stacheligen Gestrüpp, durch das wir an Felsengestein vorbeistiegen, stand plötzlich vor mir, inmitten einer hohen Wildnis, mit Dornen und Efeu bewachsen, eine kleine graue Mauer.
Wieder fragte mich der junge Mann, ob ich mich wirklich nicht fürchte. Ich könne ja jetzt noch zurück, dort hinten aber leicht einen Schock bekommen. Wieder wollte ich den Grund wissen. Und wieder gab er zur Antwort: da gibt es Totenschädel und Knochen. Und niemand hat sich das bisher angesehen. Nein, sagte ich fest, ich fürchte mich nicht, und stapfte nach nochmals fragenden Blicken des Jünglings hinter ihm her.
Erst räumte er Zweige und Aste aus dem Weg und warnte mich vor Schlangen. Davor hatte ich schon eher Angst. Das Serum war diesmal nicht auf meinem Rücken, aber ja auch nicht weit entfernt im Rucksack bei den Malerinnen. Noch einmal testete er meinen Mut, und als ich das dritte Mal „nein“ sagte, betraten wir endlich ein kleines zerfalle­nes Gebäude ohne Dach. Dort gab es nichts außer Gestrüpp zu sehen, und so gingen wir durch eine niedrige Pforte, die in einen weiteren feierlich anmutenden Raum führte.
Verwundert blickte ich umher. Stumm standen wir eine Weile inmitten der alten Nikolauskirche, einem hellen, lichten, kleinen offenen Raum, in den die Sonne direkt von oben schien. Das kunstvoll gemauerte Ziegelwerk der früheren Kuppel war noch in Ansät­zen zu sehen, ihr formschöner Halbkreis, jetzt überwölbt vom blauen Himmel, lag übermoost am Boden. Hier fühlte ich nichts Gespenstisches, nichts Unheimliches, ja eigentlich war es etwas, das mich geheimnisvoll fröhlich machte. Eine fast überirdische Heiterkeit leuchtete von den Wän­den und vom Himmel herab.
Das Apsisgewölbe war noch völlig erhalten, die Wandmalereien ließen mich einen Begeisterungsschrei ausstoßen. Die thronende Gottesmutter mit dem Kind schaute in ihrer vertrauten Art aus der Kalotte der Apsis. Ringsum die Wände und erhaltene Bögen des klei­nen Kirchenschiffs waren noch bemalt mit alten Fresken, die sich teilweise schon vom ursprünglichen Mauerwerk, auf das sie mit einer Mörtelschicht gemalt waren, absetzten.

Das ganze Programm einer orthodoxen Kirche, Heilige, ihre Viten und insbesondere die des heiligen Nikolaus, Hierarchen und Tetramorphen, wie man sie in vielen byzantinischem Kirchen findet, leuchteten pastellfarben von den Wänden.
Ich war ergriffen. Mir fehlten die Worte. Wie konnte solch eine Malerei sich unter freiem Himmel erhal­ten haben, wie die Witterung von Sommer und Winter in dieser luftigen Kirche überstehen? Mein erster Gedanke war: Retten! Die Malerei und die Kirche müssen gerettet werden! Sie dürfen nicht Plünderern und Zerstö­rern in die Hände fallen! Und sie sollen nicht weiter jedem Wetter ausge­setzt werden!
Die Gebeine, die in schlichten Weiß auf dem übermoosten eingestürzten Kuppelberg lagen, konnten mich nicht erschüttern. Das wa­ren sicher friedlich dahingeschiedene, redliche Mönche, die hier am Altar ihre letzte Ruhestätte gefunden hatten. Ihnen gebührt Respekt und eine stille Grabstätte in dieser Kirche. Aber auch die Malerei sollte nicht dem Verfall preisgegeben werden, solange noch eine Hoffnung besteht, sie für künftige Generationen zu retten.

Vorsicht Schlangen, sagte der Junge, als ich erstaunt, erfüllt von dieser Schau, im Dickicht nahe dem Weg zum Taxiarchonkloster wieder an meine Malerinnen dachte, die ich fast vergessen hatte ob dieses Erlebnis­ses.
Neben und hinter die kleine Kirche riet er mir nicht zu gehen, denn alles war bis an die Türschwellen dicht mit Gestrüpp und Macchia be­wachsen. Er überzeugte mich. Mein Puls ging schneller als vor dem Auf­stieg, nicht weil ich mich vor den Schlangen fürchtete, sondern weil ich rasch zu meinen Malern zurückeilen wollte, um ihnen vom überwälti­gendsten Erlebnis meines diesjährigen Griechenlandaufenthaltes zu be­richten.

Schon auf dem Weg zurück bewegte mich der Gedanke, wie diese Malerei und die kleine Nikolauskirche gerettet werden könnten. Meine staunenden Schülerinnen wären am liebsten sofort zur Besichtigung ge­eilt, doch da sie mitten in der Malphase steckten, verschoben wir den Be­such auf später. Danach war es plötzlich Zeit geworden, den Heimweg an­zutreten. Auch sie ließ der Gedanke zur bloßen Besichtigung nicht mehr los, da ich ihnen so plastisch vor Augen führte, was ich gesehen hatte.

Mein Schlangenserum hätte ich dem Apotheker zurückgeben können, als ich am Ende meines Pilionaufenthaltes nicht einmal einer Schlange begeg­net war. Aber ich behielt es bis zur nächtlichen Heimfahrt über die Berge des Pilion, wo sich noch Fuchs und Hase gute Nacht sagen, in meinem Reise- und Wandergepäck. Man kann ja nie wissen. Vielleicht findet sich gar ein Schlangenliebhaber, der gerne das Aben­teuer, ein griechisches Kirchlein zu retten, finanzieren möchte. Am Pilion kann er es finden.

Trudl Wohlfeil

Τrudl Wohlfeil

ΚΕΝΤΑΥΡΟΙ ΚΑΙ ΦΙΔΙΑ ΣΤΟ ПΗΛΙΟ

Άγιος Νικόλαος και η Μονή Ταξιαρχών

(Μετάφραση από τα Γερμανικά Βάσω Βλαχοδημήτρη)

Αμβούργο, Μάρτιος 1994

 

Στο Πήλιο δεν συναντήθηκα με Κενταύρους παρ‘ ότι ανακάλυψα εκεί μερικά πρόσωπα που φαίνονταν σα να κατάγονταν από τους μυθικούς κατοίκους αυτής της απρόσιτης ορεινής περιοχής.

Κατά τις οδοιπορείες μου, για να προφυλάγομαι από τα φίδια και τους σκορπιούς, είχα πάντα μαζί μου, στο σάκο μου, για κάθε περίπτωση, ένα αντίδοτο για φιδοδάγκωμα, έναν ορό, που μου τον σύστησε θερμά ο δήμαρχος, καθώς και ένα μπαστούνι στο χέρι, γιατί κατά τη γνώμη των κατοίκων φίδια και σκορπιοί δεν σπανίζουν σ‘ αυτά τα πανάρχαια δάση, σ‘ αυτά τα καταπράσινα βουνά, τις χαράδρες και τους οπωρώνες της περιοχής. Ο φαρμακοποιός, που μου πούλησε τον ορό, μου είπε ότι μπορώ να τον επιστρέψω μετά το τέλος της τρίμηνης παραμονής μου στο Πήλιο, αν δεν μου χρειαστεί να τον χρησιμοποιήσω. Πραγματικά τι πιο εύκολο και πιθανό να με δαγκώσει ένα φίδι, όταν μια μέρα, ελευ­θερωμένη από το μακρύ οδοιπορικό μου παντελόνι, φόρεσα ένα σορτς και κάθησα μαζί με την ομάδα μου των οδοι-πόρων-ζωγράφων μπροστά σ‘ ένα θαυμάσιο αντικείμενο : τη Μονή Ταξιαρχών.

Μέσα στη φοβερή ζέστη καθόμασταν όλοι γύρω-γύρω κάτω από την ελαφριά προστασία, που μας πρόσφερε η σκιά κάποιων ψηλών δέντρων, η τόσο δυσεύρετη αν εξαιρέσουμε την ωραία ισκιερή κρεβατίνα της εκκλησίας. Αυτή η παλιά, απλή εκκλησία, που από μακριά μοιάζει περισσότερο με μεγάλο χωριατόσπιτο κι όχι με εκκλησία και μόνο με μια προσεχτικότερη ματιά δείχνει την πραγματική της ταυτότητα με τη μόλις διακρινόμενη αψίδα της, είναι χτισμένη σχεδόν όπως όλες οι άλλες εκκλησιές του Πήλιου.Όταν ξέρει κανείς μια τις ξέρει όλες. Παρ‘ όλα αυτά στον εσωτερικό και στον εξωτερικό τους διάκοσμο είναι τόσο διαφορετικά έργα τέχνης, πραγματικά κειμήλια, που έτσι και σου άρεσαν σε κρατάνε για πάντα δέσμιο κοντά τους. Κάθε μικρό ή μεγάλο χωριό έχει τουλάχιστον μια τέτοια εκκλησία.

Στη Ζαγορά η εκλογή είναι δύσκολη μεταξύ των τριών το λιγότερο καλά διατηρημένων εκκλησιών, για να μην αναφέρουμε καθόλου εκείνες τις Μακρυνίτσας, του Κισσού και των Μηλιών. Σήμερα δουλεύει εκεί ένα συνεργείο επισκευών, που ξαναδίνει στις τοιχογραφίες του εσωτερικού και εξωτερικού νάρθηκα, που είχανε μαυρίσει και σκουριάσει στο διάστημα αιώνων, την αρχική λάμψη στα χαρούμενα χρώματα. Είναι μια γιορτή των αισθήσεων όταν έχεις την τύχη να σου επιτραπεί να μπεις μέσα εκεί, μ‘ όλο που για τώρα υπάρχει κίνδυνος με τους μαστόρους που δουλεύουν, σκαρφαλωμένοι σε ψηλές σκάλωσες, στον τρούλο και τον θόλο. Μια γυναίκα κι ένας άντρας φροντίζουν, ως ειδικοί, για την επαναφορά της αρχικής ζωγραφικής χωρίς την προσθήκη νέων χρωμάτων. Μόνο εκείνος που έχει ιδεί αυτά τα πρότυπα, εκείνος μόνο μπορεί να εκτιμήσει τη σημασία που έχει για τον οδοιπόρο του Πηλίου η Μονή Ταξιαρχών με την εκκλησία της σε μια εντελώς απομακρυσμένη δασική περιοχή.

Ψηλά αιωνόβια κυπαρίσσια ορθώνονται προς τον ουρανό αγκαλιασμένα από αναρριχητικό πολυγόνατο. Κόγγιον θυσανωτό και κισσός χαρίζουν το λαμπερό ανοιξιάτικο τους πράσινο. Τα κτίρια είναι ερείπια. Ρομαντικά πεσμένα εργαστήρια προβάλλουν στα μάτια του οδοιπόρου που ανεβαίνει μέσα από πυκνές, ψηλές φτέρες και με δυσκολία ανοίγει δρόμο. Και τα βλέπει αυτά τα ερείπια μόνο αν δεν είναι πολύ απασχολημένος να προσέχει που πατάνε τα πόδια του. Όμως την εκκλησία δεν μπορεί να μην την προσέξει. Μεγαλοπρεπής κι όμως ταπεινή υψώνεται σ‘ ένα μικρό πλάτωμα μέσα σ‘ άφθονα φουντωμένο λιβάδι. Κάποιος Μαικήνας, πριν από μερικά χρόνια την προστάτεψε από την καταστροφή. Το περιστήλιο πήρε καινούργια ξύλινα στηρίγματα και η πλατιά οροφή, η τόσο τυπική για την περιοχή του Πηλίου, ξαναπελεκήθηκε με το χέρι και σκεπάστηκε με τις λαμπερές γκρίζες πλάκες, σύμφωνα με την παλιά παράδοση. Η σκιερή στοά του νάρθηκα, το υπόστεγο και ο διαπλατισμένος χώρος της εκκλησίας για τα πανηγύρια και τις γιορταστικές λειτουργίες ή τις σπουδαίες συναθροίσεις, προσφέρει σήμερα στον οδοιπόρο χαρούμενες, ήσυχες στιγμές. Παλιότερα αποδίδονταν εδώ δικαιοσύνη. Γινόντουσαν διάφορες συγκεντρώσεις και σχέδια για τον απελευθερωτικό αγώνα και πολλά άλλα.

Η ομάδα μου των ζωγράφων αγαπά το μοτίβο. Η μικρή αυτή παράμερη εκκλησία, όπως είναι τριγυρισμένη από ένα θαυμάσιο περιβάλλον στεριάς και θάλασσας, προσφέρει απ‘ όλες τις πλευρές της ωραίες προοπτικές για μια μακροχρόνια παραμονή εδώ με μολύβι και πινέλο ζωγραφικής. Ξεκουράζονται εδώ ησυχάζοντας κάτω απ‘ τον ίσκιο της μοναδικής μικρής πορτοκαλιάς ή κοντά στο νερό της πηγής, που κελαρίζοντας τρέχει από μια μαρμάρινη βρύση. Την ησυχία του χώρου, που μόνο ησυχία δεν είναι, δεν την ταράζουν ούτε άνθρωποι ούτε μηχανές. Μια μοναδική μοναξιά, που στην ουσία δεν είναι μοναξιά, σου επιβάλλει να αναζητήσεις τον εαυτό σου. Το τραγούδι των γρύλλων και κάποιων άλλων εντόμων, πιθανώς το γαύγισμα του σκύλου κάποιου χωρικού, που εργάζεται στα γύρω χωράφια του μοναστηριού ή το κελάδισμα των πουλιών φροντίζουν για το αίσθημα της ζωής σ‘ αυτήν την ερημιά. Ο επισκέπτης χαρούμενος κι ευτυχισμένος ξαπλώνει στον ίσκιο ενός πανύψηλου κυπαρισσιού σα να έχει καμάρα του όλο τον ουρανό κι αφήνει τα μάτια του να περιπλανηθούν γύρω κι αυτά καρφώνονται να βλέπουν αχόρταγα την ωραία μουριά, που μετά από ένα αναγκαίο κλάδεμα βγάζει το καινούργιο της αραιό φύλλωμα. Στα κάτω, τα σχεδόν οριζόντια κλαδιά της κρέμονται δυο καμπάνες με μια επιγραφή. Αυτές οι καμπάνες -όπως παντού στο ΙΙήλιο-κρεμασμένες συχνά σε γερο-πλάτανους είναι μάρτυρες μια εποχής, που οι εκκλησιές δεν επιτρεπόταν να έχουν καμπαναριό. Ο Τούρκος το απαγόρευε. Το σκοινί της καμπάνας σε βάζει σε πειρασμό να ταράξεις για μια στιγμή την ησυχία του χώρου, αλλά ο σεβασμός προς την παλία σημασία της κωδωνοκρουσίας, που καλούσε σε λειτουργία ή βάφτιση ή πυρκαγιά,   επιβάλλει συγκράτηση. Σίγουρα άλλωστε θα έτρεχε εδώ ο χωριάτης, που δούλευε κάπου μακριά στα χωράφια, για να ιδεί τι συμβαίνει.

Εκείνος που παρατηρεί την   εκκλησία προσεχτικά ή καλύτερα εκείνος που προσπαθεί με το πινέλο ή το μολύβι να την αποδώσει στο χαρτί, ανακαλύπτει ότι φαίνεται σα να είχε και έναν δεύτερο όροφο, γιατί διαπιστώνει ότι στις δυο μεγάλες πλευρές της υπάρχουν μικρά τετράγωνα παράθυρα το ένα κοντά στο άλλο. Πιθανόν να σχεδιάστηκε έτσι για να εξαπατηθεί ο εχθρός και να δημιουργήσει την εντύπωση ότι πρόκειται για ένα χωριατόσπιτο. Το σημερινό λαμπερό της άσπρισμα θα πρέπει να το ξεχάσει κανείς. Έτσι θα στέκονταν εκεί σχεδόν απαρατήρητο αυτό το γκρίζο πέτρινο κτίριο μέσα στο φιλικό άγριο τοπίο.

Η εκκλησία των Ταξιαρχών παραμένει για τον επισκέπτη συνήθως κλειστή κι αυτό γιατί έχουν γίνει στο παρελθόν πολλές ανεπίτρεπτες επεμβάσεις σε ότι αφορά στους πολύτιμους εκκλησιαστικούς θησαυρούς και προ πάντων στις παλιές εικόνες του εικονοστασίου. Αλλά ακόμα και τώρα μπορεί κανείς να φανταστεί κοιτάζοντας από το μικρό παράθυρο πάνω από τον επισκοπικό θρόνο, που είναι ξυλόγλυπτος και χρυσοποίκιλτος, μπορεί να φανταστεί πως θα φαινότανε κάποτε. Μόνο κατά την εορτή των Ταξιαρχών και μόνο κατά τη λειτουργία είναι ανοιχτή η εκκλησία για όλους. Μερικές ημέρες πιο πριν έρχονται γυναίκες και άντρες της περιοχής να καθαρίσουν τα εκκλησιαστικά αγγεία, να γιαλίσουν τα κηροπήγια και τα καντήλια, να ασπρίσουν τους τοίχους και να διώξουν τη σκόνη που μαζεύτηκε όλο τον περασμένο χρόνο. Μετά, τη μέρα της γιορτής, έρχονται οι χωρικοί ντυμένοι στα γιορτινά τους. Κατά τη λειτουργία ο παπάς ευλογεί τις λειτουργίες -που έφεραν οι γυναίκες, φκιαγμένες με τα ίδια τους τα χέρια και σφραγισμένες με τέχνη και αγάπη   με το φημισμένο παναγιάρι- ψέλνοντας ανάμεσα σε μια θάλασσα από κεριά και ανθρώπους. Μετά το τέλος της λειτουργίας μπορούν να δοκιμάσουν όλοι απ‘ αυτό το ψωμί, που λέγεται άρτος, κι αν είναι τυχεροί να γευτούν και από το υπόλοιπο κρασί της λειτουργίας. Οι ξένοι προηγούνται κατά την περιποίηση.

Ταξιαρχών λέγονται πολλά απομακρυσμένα ελληνικά μοναστήρια. Η δική μας Μονή Ταξιαρχών είναι ένα δείγμα πίστης, μακριά από τον καθημερινό θόρυβο των πόλεων και των χωριών του πλούσιου σε δάση και οπωροφόρα δέντρα Πηλίου. Ο σουλτάνος έδωσε αυτό το κομμάτι γης δώρο στη μητέρα του. Ο ίδιος δεν έβρισκε τρόπο να κυριαρχήσει αποτελεσματικά σ‘ αυτή την παράμερη περιοχή, γιατί οι άνθρωποι του Πηλίου, αυτής της δασόφυτης και πλούσιας σε χαράδρες περιοχής, καταλαβαίνανε θαυμάσια πως να ξεφεύγουν από τους πολεμιστές και φοροεισπράχτορες του τούρκου καταχτητή. Σ‘ αυτό λοιπόν το έδαφος, το χαρισμένο στη μητέρα του Σουλτάνου, απαγορευότανε να πατήσει το ποδάρι του τούρκος στρατιώτης. Έτσι αναπτύχτηκε σ‘ αυτό το κομμάτι „ελεύθερης“ γης ευημερία και πλούτος και ο γειτονικός πυρήνας μιας εκκλησίας με μοναστηριακά κτίσματα είταν καταφύγιο και στήριγμα κατά τα σκληρά χρόνια της ξένης κυριαρχίας. Το Πήλιο με την πρωτεύουσα του Ζαγορά έγινε κέντρο πλούσιου και αποδοτικού εμπορίου με πολλές χώρες του κόσμου. Φτωχοί και πλούσιοι είχανε εγκαταλείψει την πατρίδα τους διωγμένοι συχνά από το φόβο της επιβίωσης ή το μαχαίρι του Τούρκου, που αιώνες κρατούσε σε σκλαβιά τη χώρα. Στην Ευρώπη της Αναγέννησης γνωρίζονται με τις ιδέες της Ελευθερίας και της Ανεξαρτησίας και αποκτούν νέα συνείδηση.

Αυτή η συνείδηση τους άναψε το θάρρος για τον αγώνα και βοήθησε πολύπλευρα την πατρίδα. Αυτοί οι Έλληνες του Εξωτερικού έγιναν οι δημιουργοί, οι υποστηριχτές και ιδρυτές σχολείων από τα οποία αργότερα, το 1821, ξεπήδησαν οι αγωνιστές της ελευθερίας. Την απελευθέρωση του Πηλίου, δηλαδή του σημερινού Νομού Μαγνησίας, πέτυχαν οι κάτοικοι του το 1881 μετά από πολλές ήττες και δυστυχώς και προδοσίες απ‘ τις ίδιες τους τις γραμμές. Οι καλόγεροι της Μονής Ταξιαρχών, όπως και πολλοί άλλοι, προσφέρανε τη συνδρομή τους σ‘ αυτόν τον αγώνα.

Πολύ κοντά, μόνο σε εκατό μέτρα απόσταση, βρίσκεται παράμερα και δυσκολοπλησίαστη η μικρή εκκλησία του αγίου Νικολάου, την οποία σχεδόν κανένας κάτοικος του χωριού Χορευτά ή της Ζαγοράς δεν την ξέρει. Κανένας δεν ενδιαφέρεται γι αυτόν τον παλίο, μικρό οίκο του θεού, που με την γύρω άγρια βλάστηση είναι καταδικασμένος σε καταστροφή. Ένας νεαρός Έλληνας, που ήρθε με τη μητέρα του από τον Βόλο, την πρωτεύουσα του Νομού, για να καλλιεργήσουν ένα χωράφι τους εκεί κοντά, αυτός μου μίλησε γι αυτή τη μικρή μισογκρεμισμένη εκκλησία. Την είχε ο ίδιος ανακαλύψει τυχαία όταν τριγυρίζοντας στην περιοχή, όπου σε κάποιο ξέφωτο του δάσους από καστανιές καλλιεργούσε γαρδένιες για να τις μοσχοπουλήσει, όπως έλπιζε, στην Αθήνα, έφτασε μπροστά στο μικρό εκκλησάκι. Κανένας οδοιπόρος δεν την ξέρει. Δεν ξέρω αν κάποιος έχει διαβεί ποτέ το κατόφλι της, μου λέει. Είναι βέβαια μισοπεσμένη, συνεχίζει, αλλά για μια ζωγράφο σαν και μένα είναι ένα σπάνιο αξιοθέατο και να μην φοβάμαι που θα ιδώ εκεί οστά και κρανία. Αυτό δεν πρόκειται να συμβεί, τον βεβαίωσα, και θέλω πολύ να δω εκκλησάκι/Έπρεπε να τον ακολουθήσω. Οι μαθητές μου μπορούσαν να μείνουν εδώ στη Μονή Ταξιαρχών, γιατί είναι κοντά, σχεδόν δίπλα. Κι ενώ αυτοί διάλεγαν τα κατάλληλα χρώματα και φρόντιζαν να κάνουν την ανάλογη ανάμιξη τους, που θα απόδινε σωστά και φωτεινά την εκκλησία ανεβήκαμε με τον νεαρό το κοντινό σύθαμνο που στο τέρμα του υψωνόταν ένα πελώριο κυπαρίσσι. Αυτό το κυπαρίσσι και μόνο μ‘ έκανε να πιστέψω ότι εκεί μπορούσε να βρίσκεται μια εκκλησία. Ο συνοδός μου έκανε καλή εντύπωση και είχε κερδίσει την εμπιστοσύνη μου και επειδή τον είχα ήδη γνωρίσει σε προηγούμενες περιηγήσεις μου τον ακολούθησα. Ανέβαινα τη φουντωμένη κι απότομη πλαγιά και κρατιόμουνα, γιατί δεν είχα κανένα άλλο στήριγμα, από τις ρίζες των θάμνων. Για καλή μου τύχη φορούσα κανονικά παπούτσια οδοιπορίας. Όχι μακριά από τα αγκαθωτά θάμνα και τα βράχια, μέσα απ‘ τα οποία ανεβήκαμε, ανάμεσα σε άγρια χορτάρια, αγκάθια και κισσούς, παρουσιάστηκε μπροστά μου ένας μικρός γκρίζος τοίχος. Ο νεαρός με ξαναρώτησε αν πραγματικά δεν φοβάμαι, θα μπορούσα ακόμα να γυρίσω πίσω αν δεν ήθελα να τρομάξω μ‘ αυτό που θα έβλεπα πίσω από τον τοίχο. Ζήτησα να μάθω την αιτία και για απάντηση πήρα την πληροφορία ότι εκεί πίσω υπάρχουν οστά και κρανία ανθρώπων και ότι κανένας δεν τα έχει ιδεί μέχρι τώρα. Όχι, δεν φοβάμαι, είπα με βεβαιότητα και ακολούθησα το συνοδό μου, παρά τα συνεχιζόμενα ερευνητικά του βλέμματα. Καθάρισε λίγο το δρόμο από τα κλαδιά και τα ξερόκλαδα και μου επέστησε την προσοχή στα φίδια. Απ‘ αυτά είχα πράγματι φόβο. Το αντίδοτο δεν το είχα απάνω μου, αλλά δεν ήταν και μακριά ο σάκκος μου, που είχε μείνει πίσω μαζί με τις ζωγράφους. Για άλλη μια φορά δοκίμασε το θάρρος μου και όταν για τρίτη φορά τον βεβαίωσα ότι δεν φοβάμαι περάσαμε επί τέλους στο χώρο ενός μικρού μισογκρεμισμένου κτιρίου χωρίς σκεπή. Εδώ δεν έβλεπες τίποτα άλλο εκτός από χαμόκλαδα. Μπήκαμε από μια χαμηλή πόρτα σ‘ ένα γιορταστικό, ευχάριστο χώρο. Παραξενεμένη έριξα μια ματιά γύρω μου. Αμίλητοι σταθήκαμε για μια στιγμή στην μέση μιας εκκλησίας, της εκκλησίας του Αγίου Νικολάου, ένα φωτεινό, άδειο, ανοιχτό χώρο, όπου ο ήλιος έμπαινε κατ‘ ευθείαν από τον ουρανό. Ο τρούλος, φτιαγμένος καλλιτεχνικά με κεραμίδια, φαινότανε ακόμα στις προεξοχές, ένα ωραίο ημικύκλιο, σκεπασμένο τώρα μόνο από τον ουρανό, βρισκόταν μουχλιασμένος στο έδαφος.  Εδώ δεν βρήκα τίποτα το στοιχειωμένο, τίποτα το φριχτό. Εδώ βρισκόταν κάτι, που κατά ένα μυστηριώδη τρόπο με έκανε χαρούμενη. Μια σχεδόν υπέργεια ιλαρότητα αναδινότανε από τους τοίχους και από τον ουρανό. Ο θόλος της αψίδας είταν ακόμα καλά διατηρημένος. Οι τοιχογραφίες μου προκάλεσαν ένα επιφώνημα θαυμασμού.

Καθισμένη στο θρόνο η Παναγία με το παιδί κοίταζε με τον τόσο γνωστό της τρόπο από το σφαιρικό της αψίδας. Οι γύρω τοίχοι και τα γερά ακόμα τόξα του μικρού νάρθηκα είταν ζωγραφισμένα με παλιές τοιχογραφίες, που κατά ένα μέρος είχανε καταστραφεί ή καλυφτεί μ‘ ένα επίστρωμα σουβά. Ολόκληρο το πρόγραμμα μιας ορθόδοξης εκκλησίας βρίσκονταν εδώ. Οι άγιοι, η ζωή τους και ιδιαίτερα αυτή του αγίου Νικολάου, ιεράρχες και τετράμορφα, όπως τα βρίσκει κανείς σε πολλές βυζαντινές εκκλησίες φαντάζουν με φωτεινά χρώματα από τους τοίχους. Είμουνα συγκινημένη. Δεν μπορούσα να μιλήσω. Πώς είταν δυνατόν  τέτοια ζωγραφική να διατηρείται κάτω από τον ελεύθερο ουρανό, χωρίς  καμμιά  προστασία,  κάτω  απ‘   αυτές  τις μετεωρολογικές αλλαγές χειμώνα-καλοκαίρι σ’αυτήν την περιοχή που τη δέρνουν οι αέρες;

Η πρώτη μου σκέψη είταν:  Να σωθεί! Εκκλησία και ζωγραφική πρέπει να σωθούν. Δεν επιτρέπεται να πέσουν σε χέρια καταστροφέων και κερδοσκόπων κι ακόμα πιο πολύ να μη μείνουν έρμαια στη φθορά λόγω καιρικών συνθηκών. Τα οστά με το απλό τους άσπρο, που βρίσκονταν σωρομένα πάνω στον γκρεμισμένο θόλο καθόλου δεν με συντάραξαν. Σίγουρα αναπαύονταν εκεί ειρηνικά τα οστά μοναχών, που βρήκανε εδώ μπροστά στο ιερό την τελευταία τους κατοικία. Σ‘ αυτά τα οστά αξίζει σεβασμός κι όχι φόβος και ακόμα ένας σεμνός και ήσυχος τάφος μέσα σ‘ αυτήν την εκκλησία. Αλλά τι θα γίνει με τις τοιχογραφίες; Δεν πρέπει να παραδοθούν στη καταστροφή όσο υπάρχει ακόμα ελπίδα να σωθούν για τις ερχόμενες γενιές.

– Προσοχή φίδι! φωνάζει ο συνοδός μου, τη στιγμή που εγώ, γεμάτη θαυμασμό απ‘ αυτό το θέαμα, σκεφτόμουνα τις μαθήτριες μου στη μονή Ταξιαρχών, που τις είχα σχεδόν ξεχάσει. Έπρεπε, κατά τη συμβουλή του να πηγαίνω κοντά και πίσω από την εκκλησία, γιατί γύρω θράσευαν τα χαμόκλαδα κι οι θάμνοι. Ο σφυγμός μου ανέβηκε πιο γρήγορα απ‘ ότι κατά την ανάβαση, όχι γιατί φοβήθηκα το φίδι, αλλά γιατί βιαζόμουνα να γυρίσω γρήγορα στις μαθήτριες μου, για να τους διηγηθώ το κατακληκτικώτερο βίωμα μου κατά τη φετινή παραμονή μου στην Ελλάδα.

Στο δρόμο του γυρισμού δεν με άφηνε να ησυχάσω η σκέψη πως θα μπορούσε να σωθεί η εκκλησία του αγίου Νικολάου και οι τοιχογραφίες της. Οι κατάπληκτες μαθήτριες μου θα προτιμούσαν να τρέξουν αμέσως να χαρούν κι αυτές το θέαμα, αλλά είταν αδύνατο, γιατί βρίσκονταν στην πιο κρίσιμη φάση της δουλειάς τους κι έτσι αναβάλαμε την επίσκεψη για αργότερα. Αλλά το αργότερα δεν ήρθε, γιατί έπρεπε να πάρουμε το δρόμο της επιστροφής. Και εκείνες δεν μπορούσαν να απαλλαγούν από τη σκέψη να επισκεφτούν το μικρό εκκλησάκι.

Τον ορό για τα φίδια θα μπορούσα να τον επιστρέψω στον φαρμακοποιό όταν τέλειωσε η παραμονή μου στο Πήλιο, χωρίς να συναντήσω φίδι, αλλά τον κράτησα μέσα στις αποσκευές μου μέχρι τη νυχτερινή επιστροφή μου στην Γερμανία, πάνω από το Πήλιο, όπου λέει η αλεπού στο λαγό „καλή νύχτα“. Δεν ξέρει κανείς τι μπορεί να συμβεί. Πιθανόν να βρεθεί κάποιος που αγαπάει τα φίδια και που θα χαιρότανε να αναλάβει την περιπέτεια να χρηματο­δοτήσει το έργο σωτηρίας μιας μικρής ελληνικής εκκλησίας. Μπορεί να την βρει στο Πήλιο.